Phan Châu Trinh (Phan Chu Trinh; 1872 – 1926), hiệu là Tây Hồ, biệt hiệu Hi Mã, tự là Tử Cán, người làng Tây Lộc, Huyện Tiên Phước, phủ Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam. Ông là nhà thơ, nhà văn, và là nhà hoạt động chính trị thời cận đại trong lịch sử Việt Nam.

Người đi trước thời đại

Từ thủa nhỏ, Phan Châu Trinh đã được cha dạy chữ và dạy võ. Năm 1900, Phan Châu Trinh đỗ Cử Nhân trong kỳ thi hội, năm sau ông đỗ Phó Bảng. Năm 1903, ông được bổ làm Thừa biện bộ Lễ. Năm 1905, chán cảnh quan trường ông từ quan và cùng với Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp vào Nam xem xét tình hình đất nước.

Đến Bình Định, gặp kỳ khảo hạch thường niên của tỉnh, ba ông lẩn vào các khóa sinh. Vào trường thi, Phan Châu Trinh làm một bài thơ, còn hai bạn thì làm chung một bài phú, kêu gọi sĩ tử đang đắm đuối trong khoa trường và danh lợi, hãy tỉnh dậy lo giải phóng giống nòi khỏi cảnh lao khổ. Cả ba đều ký tên giả là Đào Mộng Giác. Bài thơ và bài phú đã tạo tiếng vang lớn trong dân chúng, nhất là các giới sĩ phu thời đó.

Sau cuộc Nam du, Phan Châu Trinh ra Nghệ – Tĩnh, Thanh Hóa, Hà Nội để gặp gỡ và hội ý với các sĩ phu tiến bộ, rồi lên căn cứ Đề Thám quan sát tình hình, nhưng ông thấy phong trào này khó có thể tồn tại lâu dài.

Năm 1906, ông bí mật sang Quảng Đông (Trung Quốc) gặp Phan Bội Châu, trao đổi ý kiến rồi cùng sang Nhật Bản, tiếp xúc với nhiều nhà chính trị tại đây (trong số đó có Lương Khải Siêu) và xem xét công cuộc duy tân của xứ sở này.

Tư tưởng chủ đạo của nhà yêu nước Phan Chu Trinh

Phong trào Duy Tân

Phan Châu Trinh chủ trương nâng cao trình độ trí tuệ và đạo đức của người Việt, phát triển kinh tế – văn hóa, giáo dục để tự lực tự cường, tiến đến mưu cầu độc lập. Ông viết những bản kiến nghị gửi lên chính quyền thực dân Pháp, yêu cầu sửa đổi chính sách cai trị để giúp người Việt tiến lên văn minh.

Với phương châm “tự lực khai hóa” và tư tưởng dân quyền, Phan Châu Trinh cùng Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp đi khắp tỉnh Quảng Nam và các tỉnh lân cận để vận động duy tân. Khẩu hiệu của phong trào là: Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh. Phương thức hoạt động là công khai, bất bạo động nhằm khai hóa dân tộc, giáo dục ý thức công dân – tinh thần tự do, xây dựng cá nhân độc lập – tự chủ – có trách nhiệm với bản thân và xã hội, thay đổi tận gốc rễ nền văn hóa – tâm lý – tính cách – tư duy – tập quán của người Việt, phổ biến các giá trị của nền văn minh phương Tây như pháp quyền – dân quyền – nhân quyền – dân chủ – tự do – bình đẳng – bác ái, cải cách trên mọi lãnh vực. Phong trào bỏ lối học từ chương, cổ vũ học Quốc ngữ; mở mang công thương nghiệp, chấn hưng công nghệ; bỏ mê tín dị đoan, thay đổi tập quán: cắt tóc ngắn, cắt ngắn móng tay….

Hưởng ứng phong trào, ở Quảng Nam và các tỉnh lân cận, nhiều trường học, thư xã, thương hội, hội nghề nghiệp,… lần lượt được lập ra.

Tháng 7 năm 1907, Phan Châu Trinh nhận lời mời ra Hà Nội tham gia diễn giảng mỗi tháng 2 kỳ ở Đông Kinh Nghĩa Thục.

Phong trào Duy Tân đang trên đà phát triển, thì tháng 3 năm 1908 phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ bùng nổ. Thực dân Pháp lợi dụng cơ hội này, đàn áp thẳng tay, họ ra lệnh đóng cửa các trường học, giải tán các hội buôn. Phan Châu Trinh bị bắt ở Hà Nội. Phong trào Duy Tân coi như bị bức tử vào năm 1908.

Share: