Lương Thế Vinh (1441-1497), tên tự là Cảnh Nghị, hiệu là Thuỵ Hiên, người làng Cao Hương, huyện Thiên Bản, trấn Sơn Nam (nay là thôn Cao Phương, xã Liên Bảo, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định). Ông là một nhà toán học, phật học, nhà thơ Việt Nam thời Lê Sơ. Ông đỗ Trạng nguyên dưới triều Lê Thánh Tông và làm quan tại viện Hàn lâm.

      Ông là người biên soạn cuốn sách giáo khoa toán đầu tiên của Việt Nam – Đại thành toán pháp. Cuốn sách được giảng dạy ở các trường học trong suốt 400 năm (từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19). Nội dung sách nói về các kiến thức số học, có bảng cửu chương, phép tính nhân, phép tính bình phương (khai căn), đồng phân (chia đều); phương pháp đo lường bóng (phương pháp tam giác đồng dạng); hệ thống đo lường (cách cân, đong, đo, đếm…); cách đo điền, đo diện tích hình vuông, chữ nhật, tam giác, hình tròn… Ở mỗi phần, mỗi phương pháp, Lương Thế Vinh đề một bài thơ cho người đọc dễ thuộc, dễ nhớ. Ví dụ, khi dạy cách tính diện tích hình thang, ông viết:

Tam giác bị cụt đầu

Diện tích tính làm sao

Cạnh trên cạnh dưới cộng vào

Đem nhân với nửa bề cao khắc thành.

      Ngoài viết sách toán, Trạng nguyên của triều Lê còn được xem là người sáng chế ra bàn tính gẩy giúp người dân thuận tiện trong tính toán. Lúc đầu bàn tính được làm bằng đất, bằng trúc, sau chuyển thành gỗ có sơn màu để dễ nhớ.

      Nhân gian thường gọi thân mật là ông “Trạng Lường” bởi từ nhỏ ông đã rất giỏi đo lường, tính toán. Ông nổi tiếng “thần đồng”, thông minh, học nhanh, sáng trí, sáng tạo trong cả việc học và chơi.

      Thời trẻ, có lần Lương Thế Vinh cùng bạn bè ngồi chơi dưới gốc cổ thụ, cả bọn thách đố nhau đo được chiều cao của cây. Thay vì trèo lên cây như lời đề nghị của các bạn, Lương Thế Vinh lấy một cây gậy, đo chiều dài của nó rồi dựng gậy trên mặt đất, đo chiều dài bóng gậy. Sau đó, ông tiếp tục đo bóng cây. Tính nhẩm một lát, Lương Thế Vinh đưa ra kết quả. Đám bạn không tin bèn dùng dây thừng đo lại. Kết quả đúng như ông đã tính. Moị người đều trầm t.ồ thán phục tài tính toán của ông.

      Một lần khác, khi Lương Thế Vinh chơi bóng cùng bạn, quả bưởi được làm bóng bị rơi xuống hố. Cả bọn loay hoay, không làm thế nào lấy lên được. Ông đã nghĩ ra cách đổ nước vào hố để quả bưởi nổi lên.

      Nhờ tài Toán học, Lương Thế Vinh không ít lần giúp những người xung quanh giải quyết các vấn đề khó khăn.

      Có thể nói, cuốn Đại thành toán pháp nói riêng và tài toán học của Lương Thế Vinh nói chung vang danh tứ phương, ra cả nước ngoài. Bởi thế mới có chuyện sứ thần nhà Minh sang tìm cách làm khó, thử tài Lương Thế Vinh.

      Lần đó, sứ Chu Hy sang nước ta, vua Thánh Tông sai Lương Thế Vinh ra tiếp. Hy nghe đồn Lương Thế Vinh không những nổi tiếng về văn chương âm nhạc, mà còn tinh thông cả toán học nên mới hỏi :

– Có phải ông làm sách Đại thành toán pháp, định thước đo ruộng đất, chế ra bàn tính của nước Nam đó không?

Lương Thế Vinh đáp:

– Dạ, đúng thế!

Nhân có con voi rất to đang kéo gỗ trên sông, Chu Hy bảo:

– Trạng thử cân xem con voi kia nặng bao nhiêu?

– Xin vâng!

Dứt lời, Lương Thế Vinh xăm xăm cầm cân đi cân voi.

– Tôi xem chiếc cân của ông hơi nhỏ so với con voi đấy! – Hy cười nói.

– Thì chia nhỏ voi ra! – Lương Thế Vinh thản nhiên trả lời.

– Ông định mổ thịt voi à? Cho tôi xin một miếng gan nhé!

Lương Thế Vinh không đáp lại. Đến bến sông, Trạng chỉ chiếc thuyền bỏ không, sai lính dắt voi xuống. Thuyền đang nổi, do voi nặng nên đầm sâu xuống. Lương Thế Vinh cho lính lội xuống đánh dấu mép nước bên thuyền rồi dắt voi lên. Kế đó, trạng ra lệnh đổ đá hộc xuống thuyền, thuyền lại đầm xuống dần cho tới đúng dấu cũ thì ngưng đổ đá.

Thế rồi trạng bắc cân lên cân đá. Trạng cho bảo sứ nhà Minh:

– Ông ra mà xem cân voi!

Sứ Tàu trông thấy cả sợ, nhưng vẫn tỏ ra bình tĩnh, coi thường. Khi xong việc, Hy nói:

– Ông thật là giỏi! Tiếng đồn quả không sai! Ông đã cân được voi to, vậy ông có thể đo được tờ giấy này dày bao nhiêu không?

Sứ nói rồi xé một tờ giấy bản rất mỏng từ một cuốn sách dày đưa cho Lương Thế Vinh cùng một chiếc thước. Giấy thì mỏng mà li chia ở thước lại quá thô. Lương Thế Vinh nghĩ giây lát rồi nói:

– Ngài cho tôi mượn cuốn sách!

Sứ đưa ngay sách với vẻ không tin tưởng lắm. Lương Thế Vinh lấy thước đo cuốn sách, tính nhẩm một lát rồi nói bề dày tờ giấy. Kết quả rất khớp với con số đã viết sẵn ở nhà. Nhưng sứ chưa tin tài Lương Thế Vinh, cho là đoán mò. Khi nghe ông  nói việc đo này rất dễ, chỉ cần đo bề dày cả cuốn sách rồi chia đều cho số tờ là ra ngay kết quả thì sứ ngửa mặt lên trời than: “Danh đồn quả không sai. Nước Nam quả có lắm người tài!”

      Ngoài toán học, Lương Thế Vinh còn am hiểu sâu sắc về âm nhạc và hát chèo. Ông đã cùng Thân Nhân Trung và Đỗ Nhuận soạn hai bộ “Đồng văn” và      “Nhã nhạc” dùng trong Quốc lễ và triều hội. Ông nghiên cứu hàng trăm phường chèo, biên soạn cuốn Hí phường phả lục ghi lại các khoán ước của phường chèo, kịch bản và diễn xuất. Văn thơ của ông phóng khoáng, ca ngợi cuộc sống thanh cao, không màng danh hoa phú quý.

      Năm 1496, Lương Thế Vinh qua đời. Vua Lê Thánh Tông thương tiếc bèn viết bài thơ khóc Trạng:

“Chiếu thư thượng đế xuống đêm qua

Gióng khách chương đài kiếp tại nhà

Cẩm tú mấy hàng về động ngọc

Thánh hiền ba chén ướt hồn hoa

Khí thiên đã lại thu sơn nhạc

Danh lạ còn truyền để quốc gia

Khuất ngón tay than tài cái thế

Lấy ai làm Trạng nước Nam ta.”

 

Smartschool

Share: