Trước nhu cầu cấp thiết nhằm xây dựng và củng cố chính quyền mà tầng lớp quan lại nho sĩ đóng vai trò then chốt, vương triều Mạc đã quan tâm và coi trọng giáo dục khoa cử.

Sự quan tâm đặc biệt tới giáo dục và khoa cử

Vương triều Mạc được hình thành trên cơ sở “phế truất” nhà Lê sơ, trong bối cảnh đất nước có nhiều diễn biến phức tạp về chính trị. Trong đó, những quần thần cũ của nhà Lê phần lớn “nhớ về vua cũ” đã ra sức chống lại, chỉ còn lại một bộ phận nhỏ làm cho nhà Mạc, một bộ phận khác đã “ẩn cư”, không phụng sự nhà Lê và cũng không hợp tác với nhà Mạc.

Vì vậy, một trong những công việc cấp thiết để tạo ra đội ngũ quan lại của vương triều nhà Mạc chính là mở các khoa thi tiến sĩ. Việc tổ chức thi cử này không nằm ngoài mục đích xây dựng một tầng lớp trí thức Nho học trung thành với triều Mạc, phò tá cho triều Mạc tồn tại và phát triển. Ngoài ra, các ông vua đầu triều Mạc còn nhằm mục đích tranh giành ảnh hưởng đối với các nho sĩ còn đang chần chừ, do dự trước biến động của thời cuộc, tranh thủ thu hút cả những nho sĩ đang phụng sự triều Lê.

Thành nhà Mạc ở Lạng Sơn

Từ khi giành vương quyền năm 1527 cho đến khi buộc phải rút lui khỏi Thăng Long, triều Mạc không lúc nào sao nhãng việc giáo dục thi cử. Trong thời kỳ đóng đô ở Thăng Long (1527-1592), vương triều Mạc đã tổ chức được tổng cộng 22 khoa thi Hội, lấy đỗ được 484 Tiến sĩ, trong đó có 11 Trạng Nguyên, 12 Bảng nhãn, 19 Thám hoa, 101 Hoàng giáp và 341 Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân. Những Tiến sĩ sau khi đỗ đạt, hầu hết được triều đình nhà Mạc trọng dụng vào những vị trí cao thấp khác nhau trong triều.

Nôi dung giáo dục thi cử

Về nội dung giáo dục thi cử, triều Mạc tiếp dục duy trì theo thể lệ của triều Lê sơ, từ việc lực chọn sĩ tử ứng thí đến việc ra đề thi, chấm thi, quan coi thi, lệ ban thưởng, khắc bia đá. Như vậy, triều Mạc đã nghiêm chỉnh chấp nhận và tiếp tục củng cố nền giáo dục khoa cử mang nội dung Nho giáo mà triều Lê, nhất là vua Lê Thánh Tông, đã dày công vun đắp. Vì vậy, nội dung giáo dục khoa cử của triều Mạc hướng đến cũng không nằm ngoài nội dung các sách kinh điển Nho giáo mà từ triều Lê đã đưa thành điển lệ khuôn mẫu.

Tượng Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Văn tự sử dụng trong giáo dục thi cử triều Mạc vẫn là chữ Hán, song chữ Nôm cũng được nhà Mạc chú trọng, tiếp nối thành tựu của các triều đại trước trong thi cử. Khoa thi Hội năm Ất Sửu (1565) đời vua Mạc Mậu Hợp, tiến sĩ Nguyễn Văn Huy đã được chọn tuyển bằng một bài phú Nôm ở kỳ thi đệ tứ. Đây là một trường hợp hi hữu trong lịch sử thi cử trong thời kỳ phong kiến của Việt Nam. Việc chấp nhận và chấm đỗ bài phú Nôm cho thấy các vua nhà Mạc tôn trọng chữ Nôm. Đây chính là một biểu hiện tiến bộ hơn so với nền giáo dục khoa cử của các vương triều trước, kể cả thời Lê sơ.

Dựng bia đá, ghi sổ vàng

Để khuyến khích, cổ vũ những sĩ tử học tập, đề cao khoa cử, Mạc Đăng Dung cũng theo lệ năm 1484 dưới triều Lê Thánh Tông, cho lập bia đá, ban thưởng những người trúng tuyển. Nhưng do chiến tranh liên miên, việc lập bia tiến sĩ của triều Mạc chỉ thực hiện một lần vào khoa thi đầu tiên Kỷ Sửu năm Minh Đức thứ 3 (1529) đời Mạc Đăng Dung. Nội dung của bài văn bia này đã phản ánh chính sách trân trọng hiền tài, chú trọng nho học của triều Mạc.

 

Bia tiến sĩ triều Lê – Mạc

Năm 1582, Đề điệu Thiếu bảo Thao quận công Trần Thì Thầm đã dâng sớ tâu bày việc tiếp tục thịnh điển dựng bia đá và ghi vào sổ vàng (Quế lục) những người thi đỗ. Nhưng công việc đó không thực hiện được do tình hình trong nước phức tạp.

Trong lịch sử giáo dục khoa cử phong kiến của Việt Nam, sau triều Lê Thánh Tông, duy nhất có triều Mạc liên tục thực hiện được qui chế tuần tự ba năm tổ chức một khoa thi. Số lượng khoa thi và số người đỗ tiến sĩ dưới triều Mạc cũng có thể so sánh với số khoa thi cùng người đỗ đại khoa (tiến sĩ) thời Lê sơ.

Chính sách quan tâm tới giáo dục thi cử ở triều đình và ở các địa phương của triều Mạc đã tạo ra một khí thế học tập rầm rộ trong cả nước. Cho tới khi thất thế phải chạy lên Cao Bằng, nhà Mạc vẫn quan tâm đến giáo dục thi cử. Triều Mạc đã để lại nhiều thành tựu đáng kể, trong đó có sự nghiệp giáo dục khoa cử. Chính nhờ đó, đội ngũ trí thức Nho học xuất sắc với nhiều tên tuổi nổi tiếng như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Giáp Hải,… đã xuất hiện, tham gia triều chính, góp phần đắc lực cho triều Mạc tồn tại và phát triển.

Smartschool

Share: